Melamine

Melamine zelf is niet zo giftig
Eerder schandaal met diervoedsel wijst op ander gif: cyanuraat

Veel Chinese kinderen hebben nierproblemen door melamine. Vreemd genoeg is melamine helemaal niet zo giftig. Het kan heel goed zijn dat een tweede stof betrokken is.

De plasproblemen en nierstenen van meer dan 65.000 Chinese kinderen kwamen al eerder voor bij huisdieren in de Verenigde Staten. Want begin 2007 stierven er plotseling honden en katten in de VS en Canada aan nieruitval. Hun voedsel bleek verontreinigd met melamine. Het zat in tarwegluten en rijsteiwit die de voederfabrikant uit China had geïmporteerd. Bij de diervoeding en bij de kindermelk gaat het duidelijk om fraude. De prijs van melk en eiwithoudend plantenmateriaal wordt grotendeels bepaald door het eiwitgehalte. Het stikstofgehalte van een voedingsproduct is daarvoor een goede maat, want eiwitmoleculen hebben een vrij constant stikstofgehalte, terwijl in andere belangrijker voedselbestanddelen (cellulose, zetmeel, vet en water) vrijwel géén stikstofatomen zitten. Het frauduleus bijmengen van goedkope stikstofhoudende moleculen kan dus lucratief zijn.

Met de melaminevondst leek dat schandaal rond ingeblikt honden- en kattenvoer vorig jaar opgelost. In mei 2007 publiceerde de Amerikaanse Food and Drug Administration (FDA) een verklarend verslag. Maar tussen de regels door was een probleem zichtbaar: melamine stond niet bekend als erg giftig. De dosis moest wel erg hoog zijn om nierproblemen te veroorzaken. En de werkelijke oorzaak drong pas daarna door. Het FDA-rapport verwees alleen naar een persbericht van begin mei waarin onderzoekers erop wijzen dat melamine in combinatie met de verwante stof cyanuraat veel schadelijker is. En vanaf het najaar van 2007 verschenen er wetenschappelijke artikelen over.

Conclusie: de combinatie van melamine en cyanuraat vormt sneller en bij lagere concentratie kristallen dan melamine en cyanuraat alleen. Dat komt doordat de moleculen zo hecht en geordend aan elkaar binden. In toxicologisch onderzoek werden de stoffen echter – zoals gebruikelijk – apart getest. Niet in combinatie. Pas bij onderzoek aande overleden dieren bleek dat de combinatie de nierproblemen veroorzaakte.

In de Amerikaanse pers is er – door het Chinese melkschandaal – weer aandacht voor de combinatie. In Europa was er tot nu toe nauwelijks aandacht voor. „Het is raar dat niemand dat hier heeft opgepikt”, zegt biologisch toxicoloog prof. dr. Willem Seinen van de Universiteit Utrecht die tot gisteravond ook niet van de Amerikaanse affaire wist. „Ik nam aan dat er in China zeer kwistig met melamine is omgesprongen.” Een van de bewijzen voor de schadelijke combinatie van melamine en cyanuraat komt van onderzoekers van het bedrijf Procter & Gamble. Op 9 augustus dit jaar zette het tijdschrift Toxicological Sciences een artikel van hen online. De onderzoekers gaven ratten verschillende concentraties en combinaties van melamine-achtige stoffen. Alleen de combinaties waarin melamine en cyanuraat voorkwamen gaven nierschade, al bij lagere concentraties. Procter & Gamble was betrokken via P & G Pet Care dat besmet blikvoer had verkocht.

Seinen: „De combinatie kan verklaren waarom de ziekte-uitbraak in China nu zo grootschalig is. Het gaat dus nu om de zuiverheid van de gebruikte melamine.”
De Wereldgezondheidsorganisatie zette afgelopen donderdag een feitenrelaas online waarin het verband tussen melamine en cyanuraat wordt genoemd. Alleen: in China zijn geen cyanuraatmetingen gedaan, zegt de WHO.

De in Chinese melkpoeders aangetroffen melamineconcentraties zijn soms gevaarlijk hoog, maar vaak ook niet. De vraag is of de melamine-cyanuraatcombinatie de ziekte-uitbraak beter verklaart. Het wachten is op verdere analyses. Als er ook cyanuraat in de melkpoeder zit, moeten de risicoberekeningen – die tot nu toe weinig gevaar lieten zien – voor uit China geïmporteerde chocola en koekjes ook opnieuw worden gedaan.

Boordevol stikstof
Melamine is een molecuul dat boordevol stikstof zit. De chemische formule C3H6N6 maakt dat duidelijk: een ongekend hoog aandeel stikstofatomen (N). Melamine is een makkelijk verkrijgbare grondstof voor kunststoffen en brandwerende schuimen. Het bekendst zijn waarschijnlijk de melaminetafelbladen en het hittebestendig campingbestek van Mepal, waarin de moleculen melamine aan elkaar (en aan andere moleculen zoals formaldehyde) zijn gekoppeld tot een plastic. Het is een oude kunststof die al vanaf de jaren dertig van de vorige eeuw in productie is.

In de verwante stoffen ammeline, ammelide en cyanuraat is steeds één NH2-groep vervangen door een OH-groep. Melaminecyanuraat, de hier afgebeelde combinatie van melamine en cyanuraat die via zogenaamde waterstofbruggen aan elkaar binden, is een stof die als vlamvertrager snelle brandverspreiding tegengaat.

Bron: 
NRC